Gimnazjum męskie na Pradze od założenia do 1905 roku we wspomnieniach jego uczniów

Liceum im. Króla Władysława IV należy do najstarszych szkól średnich Warszawy. Jego poprzednikiem było Gimnazjum Praskie założone w 1885 r. jako VII rządowe gimnazjum męskie na Pradze.

Ówczesnym dyrektorem Gimnazjum Praskiego był Rosjanin - Wodolagin. W pierwszym roku swego istnienia, tzn. w roku szkolnym 1885/86, gimnazjum liczyło 340 uczniów i nie miało jeszcze klasy ósmej (maturalnej).

Opowiadając o gimnazjum męskim na Pradze z okresu pierwszych lat jego istnienia nie sposób pominąć relacji dawnych absolwentów opublikowanych w Biuletynie Informacyjnym "Lawy Skrzypią" z dn. 6 V 1962 r., wydawanym przez Stowarzyszenie Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Króla Władysława IV; Stanisław Uszyński (absolwent 1905 r.) oraz Józef Wroński (absolwent 1902 r.) wspominali:

Tak jak wszystkie ówczesne filologiczne gimnazja rządowe, było ono [gimnazjum męskie na Pradze] 8-klasowe, z klasą, przygotowawczą (wstępną). Niektóre klasy były równoległe. Stan liczebny uczniów gimnazjum wynosił około 400 chłopców. Olbrzymią, większość stanowili uczniowie - Polacy (katolicy i kilkudziesięciu ewangelików). Poza nimi było kilkudziesięciu Żydów oraz garstka Rosjan. Młodzież pochodziła z różnych sfer; na ławach szkolnych siedzieli zgodnie obok siebie synowie za­możnych ziemian, przemysłowców, finansistów, kupców, urzęd­ników, rzemieślników, robotników, kolejarzy i drobnych rolni­ków. Panował duch demokratyczny i serdeczna atmosfera przyjacielska. Nie było żadnych tarć na tle narodowościowym i wyznaniowym.

Uczniów obowiązywały jednolite stroje. Przynależność do Praskiego Gimnazjum uwidoczniona była literami "PG." na czapkach uczniowskich:

Wszyscy uczniowie gimnazjum nosili jednakowego kroju kurtki z czarnego sukna i długie spodnie z tego samego materiału Na kurtce bezwarunkowo nosiło się pas skórzany z metalo­wą, klamrą, polerowaną na jasno. Obowiązywały czapki sukien­ne, granatowe z białymi wypustkami. Nad daszkiem czapki były dwie metalowe srebrzyste palemki złożone ukośnie na krzyż, a między palemkami widniały srebrzyste rosyjskie litery P.G. ­były to inicjały rosyjskich wyrazów "Pragskaja Gimnazja". Były także mundury galowe z sukna granatowego, kroju krótkiego surduta, zapinane na jeden rząd metalowymi, gładkimi guzika­mi koloru srebrnego. Na stojącym kołnierzu i na mankietach rę­kawów widniały srebrne, wypukło haftowane galony. Nie było obowiązku noszenia mundurów. Uczniowie nosili również płaszcze sukienne koloru stalowego, zapinane na metalowe, srebrzy­ste guziki w dwóch rzędach. Książki i przybory szkolne obowiązkowo noszono w tornistrach.

Nauczyciele i pozostały personel gimnazjum nosili urzędowe fraki lub surduty - nieodłączny atrybut rosyjskiej administracji:

Dyrektor gimnazjum, inspektor oraz wszyscy wykładowcy za­wsze nosili urzędowe fraki Iub surduty z guzikami metalowymi koloru złotego (z orłami carskimi) i z przysługującymi im dys­tynkcjami. Wyjątek stanowili wykładowcy religii katolickiej i prawosławnej występowali oni w sutannach. Nauczyciela reli­gii mojżeszowej widzieliśmy zawsze ubranego we frak urzędowy. Trzej tzw. pomocnicy wychowawców klas chodzili w surdutach. Nawet woźni szatniarze, woźni sprzątacze i korytarzowi również byli w surdutach, może tylko nieco odmiennego koloru i z inne­go materiału. Mundur w owych czasach był symbolem władzy, naczelnictwa i całego ładu państwowego.

W gimnazjum filologicznym kładziono duży akcent na naukę języków klasycznych:

Łacinę wykładano już w I klasie, grekę - od III, w IV klasie (tylko 1 rok) był obowiązkowy język cerkiewno-słowiański. Na­ukę języków nowożytnych francuskiego i niemieckiego zaczy­nano od II klasy, przy czym można było wybrać jeden z nich, lub uczyć się obydwu. W tej sprawie musieli się wypowiedzieć ro­dzice na piśmie, składając odpowiednią deklarację.

Nauka rozpoczynała się o godzinie 9. Dziennie było nie wię­cej niż 6 lekcji i to najwyżej 2-3 razy w tygodniu. Na ostatnich lekcjach zwykle były rysunki, kaligrafia lub gimnastyka. W gimnazjum dbano też o umiejętności artystyczne uczniów. Dla chłopców starszych organizowano zbiorowe lekcje rytmiki i tańców. Istniała uczniowska orkiestra dęta i zespól smyczko­wy. Zaraz po przyjęciu do niższych klas szkoły, uczniów kwalifi­kowano na lekcje muzyki i śpiewu; zajęcia te były obowiązkowe tylko dla wytypowanych - inni mogli godzinę wcześniej iść do domu. Co sprytniejsi wymigiwali się okropnym "brakiem słuchu" i "wyjątkową niemuzykalnością":

Zakwalifikowani uczniowie wpadli fatalnie, bo do końca po­bytu w szkole musieli na każdej lekcji muzyki i śpiewu grać bądź śpiewać hymn "Boźe Cara chrani" [Boże chroń Cara] oraz "piet"' [śpiewać] na cześć i chwałę osoby cesarskiej "Mnogi leta, mnogi leta prawoslawnyj ruskij Car..." [Wiele lat, wiele lat prawosławny Car rosyjski ...].

Początek i koniec lekcji obwieszczał duży dzwonek ręczny, którym zamaszyście potrząsał wąsaty woźny, mający swoje sta­nowisko przy wielkim zegarze obok sali nauczycielskiej.

W czasie dużej pauzy woźni przewietrzali pokoje klasowe, wszyscy uczniowie musieli bezwarunkowo opuszczać klasy i udać się bądź na dziedziniec szkolny, gdzie czasami przygrywała uczniowska orkiestra dęta, bądź do sali rekreacyjnej, gdzie przy jednej ze ścian ustawione były stoliki z przygotowa­nymi szklankami gorącej herbaty i zimnymi przekąskami śnia­daniowymi.

Sala rekreacyjna była bardzo obszerna z wysokim sufitem, podłoga wykładana posadzką. Na ścianie środkowej na wprost drzwi wejściowych wisiał w szerokich, złoconych ramach, ol­brzymich rozmiarów portret cesarza Mikołaja II (fot. 24). Miej­sce przed portretem było ogrodzone drewnianą,, rzeźbioną, balu­stradą. Rok szkolny rozpoczynał się 2 września. Świadectwa promo­cji do następnej klasy wydawano już 15 maja. Dwie oceny nie­dostateczne uprawniały jeszcze do egzaminów poprawkowych po wakacjach. W drugiej połowie czerwca zdawało się maturę prawie ze wszystkich przedmiotów. W czasie roku szkolnego były dni wolne od zajęć lekcyjnych.

Oprócz ferii świątecznych w okresie Bożego Narodzenia i Wielkanocy było w ciągu roku kilkanaście dni wolnych od za­jęć tzw. "dni galowych". Były to uroczystości związane z życiem dworu panującego - imieniny, rocznice itp. Wtedy uczniowie gromadzili się z rana w gmachu szkolnym (sprawdzano obec­ność), po czym grupami według wyznań, ustawieni parami, ma­szerowali do właściwych świątyń i domów modlitwy.

Stanisław Uszyński i Józef Wroński tak wspominali po latach swoje obowiązki i dyscyplinę, której byli poddani jako uczniowie:

Oplata za naukę wynosiła 50 rubli za cały rok, płatne w dwóch ratach. Żadnych dodatkowych opłat pieniężnych i innych świad­czeń na rzecz szkoły nie było. Takich organizacji, jak istniejące dzisiaj koła rodzicielskie, wówczas nie znano. Wywiadówek również nie było/ O postępach w nauce, o sprawowaniu się swoich synów rodzice, czy też ofi­cjalni opiekunowie uczniów, dowiadywali się co tydzień z dzien­nika uczniowskiego, w którym jego posiadacz uczeń był obo­wiązany wpisywać codziennie we właściwej rubryce, pod aktualną, datą, kolejność lekcji, zgodnie z planem, co było zada­ne na lekcję itp. W każdą sobotę, po lekcjach uczeń odnosił do domu wypisane w dzienniku przez klasowego wychowawcę stopnie oraz spostrzeżenia i uwagi, które musiały być potwier­dzone podpisem ojca lub matki bądź opiekuna, a następnie przedstawiane wychowawcy do sprawdzenia. Dziennik ten zawierał też rubryki do wpisywania ocen kwartalnych i rocznych oraz kilka druczków pozwoleń na pójście do teatru bezwarun­kowo z rodzicami lub opiekunami. Przebywanie na ulicach do­zwolone było tylko do godziny 21. Zezwolenie na pójście do te­atru podpisywała dyrekcja gimnazjum. Dyrekcja wydawała także bilety urlopowe na wyjazdy wakacyjne   w czasie ferii świątecznych. Zezwolenia wyjazdowe podpisane przez rodzi­ców, potwierdzone przez urząd gminny lub miejski, musiały być zwrócone po powrocie do kancelarii szkoły.

Zarówno w szkole jak i poza nią obowiązywała dyscyplina po­rządku i godnego zachowania się; przeważną rolę w tym wzglę­dzie spełniał dom rodzinny. Ponieważ dostać się do gimnazjum było trudno, takich przepisów dotyczących dyscypliny zbytnio nie lekceważono. Nie do pomyślenia było, by uczeń gimnazjalny, który skompromitowałby się w jakiejś, np. awanturze ulicznej, mógł Iiczyć na to, że coś go uratuje od wydalenia ze szkoły.

Za drobne przewinienia i figle sztubackie na terenie szkoły stosowano karę "karceru", tj. zamknięcie w klasie po lekcjach na godzinę lub maksimum dwie. Większe "przestępstwa", jak np. rozmowy po polsku, albo przyłapanie polskiej książki, wreszcie niewłaściwe zachowanie się w stosunku do nauczycie­la, karane było bardzo surowo, o ile w ogóle sprawa mogła być załatwiona karą karceru. Wówczas osądzony przybywał do szkoły "na odsiadkę" w niedzielę, częstokroć na raty, jeżeli wy­miar kary był wielogodzinny - od 4 nawet do 8 godzin.

Zdarzało się niekiedy, że któryś z rodziców lub opiekunów otrzymywał pisemne "zaproszenie" do przybycia do szkoły. Wówczas sprawa przybierała zgoła inny obrót. W najlepszym ra­zie kończyła się na zabraniu ucznia ze szkoły, dobrze jeszcze, jeżeli z prawem umieszczenia go w innej szkole państwowej, najczęściej nie na terenie "Priwislenskiego Kraju", jak nazywa­no wówczas b. Królestwo Polskie.

Kuratoria szkolne wydawały zarządzenia i instrukcje rusyfi­kacyjne. Językiem wykładowym we wszystkich szkołach był urzędowy język rosyjski. Nauka języka polskiego polegała ofi­cjalnie tylko na tłumaczeniu go na język rosyjski. Podręczniki do języka polskiego, tj. gramatyka i wypisy, były zredagowane i ułożone po rosyjsku. Piotr Lucjan Słucki, któ­ry rozpoczął naukę w Gimnazjum Praskim w 1904 r., wspominał, że zeszyt prowadziło się według obowiązujących ówcześnie przepisów, dwujęzycznie, w mowie ojczystej i "kazionnej". Ina­czej mówiąc na lekcjach języka polskiego uczono języka rosyj­skiego. Adam Frydrychiewicz (absolwent z 1894 r.) opowiadał   jaki sposób, mimo oficjalnych zakazów, odbywała się w Gim­nazjum Praskim nauka literatury polskiej:

W roku szkolnym 1892/93 nasz polonista, prof. Henryk Za­Ięski prowadził zajęcia w ten sposób, że każdy z nas miał przed sobą, podręcznik języka polskiego i z góry umówiony uczeń miał polecenie, w razie gdyby na Iekcję wszedł dyrektor lub inspek­tor, od razu tłumaczyć odpowiednie miejsce zdania, sam zaś prof. Załęski ustnie wykładał nam literaturę polską, poczynając od Mikołaja Reja z Nagłowic.

Dalej wspominają na ten temat Stanisław Uszyński i Józef Wroński:

Dyrektor i inspektor gimnazjum przez "grzeczność" chyba tylko z rzadka wchodzili do klasy w czasie lekcji języka polskie­go, ograniczając się do zaglądania przez szybę w drzwiach wej­ściowych. Wówczas na dany przez nas dyskretny sygnał profe­sor "zmieniał język" i mówił urzędowo... Trwało to zazwyczaj dość krótko. Któregoś dnia w grudniu 1898 roku przed feriami świątecznymi (byliśmy wtedy w II klasie), dyrektor dość długo przyglądał się przez szyby naszej klasy, wyczuwaliśmy, że coś się wkrótce stanie niezwykłego Prawdopodobnie układał sobie wówczas przemówie­nie, które istotnie po wejściu do klasy wygłosił tej mniej więcej treści: "Pamiętajcie chłopcy, że za kilka dni odbędzie się na Kra­kowskim Przedmieściu odsłonięcie pomnika pisarza, niejakiego Mickiewicza. Chodzi o to, byście w tym czasie nie pokazywali się na ulicy, bo mogą, być z tej okazji jakieś nieprzyjemności i awantu­ry uliczne, które wam mogą, później zaszkodzić." W ten sposób przemawiał do nas, 11-letnich chłopców, w mniemaniu, że o pisa­rzu, "niejakim Mickiewiczu" skąpe posiadamy wiadomości. Nie przypuszczał dostojny "wychowawca", że ci malcy ukochanie po­ezji wieszcza narodowego wynieśli już z domu rodzinnego, a na Iekcjach języka polskiego w szkole nauczyli się jego pięknych ba­jek i ballad. Jak przemawiał do uczniów klas średnich i wyższych nie wiemy, ale sądzimy, że nafrasował się niemało, bo musiał prze­cież przemawiać w kilku wariantach.

Mimo tych ostrzeżeń dyrektora szkoły, grupa uczniów nasze­go gimnazjum wzięła potajemnie udział w uroczystościach odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza na Krakowskim Przed­mieściu w dniu 24 XII 1898 r.

Stanisław Uszyński i Józef Wroński wspominali, że od roku 1898 stosowanie zarządzeń rusyfikacyjnych w postępowaniu z młodzieżą polską przez "profesorów-stupajków" było coraz brutalniejsze:

Młodzież burzyła się, dochodziło do wystąpień protestacyj­nych na terenie gimnazjum. Zaczęto przeprowadzać rewizje tornistrów uczniowskich w klasach podczas dużej pauzy. Za zna­lezione w czasie takiej akcji książki polskie i gazety postępowe wydalono kilku kolegów z tzw. "wilczym biletem" [który ozna­czał pozbawienie prawa wstępu do jakiejkolwiek szkoły rządowej na terenie danej guberni lub całego imperium rosyjskiego].

Odwetem z naszej strony było obrzucenie portretu cesarskie­go w sali rekreacyjnej tłustymi serdelkami i wyjętymi z pieca żarzącymi się węgielkami. W dziejach caryzmu skandal niebywały - portret cara został sprofanowany. Natychmiast zamknię­to salę rekreacyjną, nikogo nie wpuszczano. Rozpoczęło się ba­danie - nikt oczywiście do niczego się nie przyznał. Po kilku godzinach wszystkich wypuszczono. Nazajutrz portret był szczelnie zasłonięty wielkim płótnem. DIa ochrony portretu przed tego rodzaju ekscesami ogrodzono go balustradą, odległą o dwa metry od ściany, lecz i to nie zabezpieczyło go od znisz­czenia. Portret cara, po odrestaurowaniu, zasłaniany był tylko w okresie tłustego czwartku i ostatków.

Kazimierz Groniowski (uczeń Gimnazjum Praskiego do 1905 r.) wspominał: W roku szkolnym 1903/04 uczęszczałem do klasy IV B (od­powiednik obecnej klasy VIII). Wychowawcą (wg ówczesnej no­menklatury "klassnyj nastawnik") był niejaki Dobrowolskij, który łączył zacięcie pedagogiczne ze skłonnościami do rusyfi­kacji i prowokacji. W czasie jednej z godzin wychowawczych oświadczył on, że nie ma zastrzeżeń przeciw przynoszeniu do szkoły książek nawet polskich, które uczniowie będą mogli so­bie wzajemnie pożyczać. Wziąłem te słowa za dobrą monetę. Pewnego razu przyniosłem do szkoły w zamiarze pożyczenia koledze Piaseckiemu "Pamiętnik historyczny i wojskowy" Prądzyńskiego, zawierający opis kampanii 1830-1831 r. wojny pol­sko - rosyjskiej. Akurat tego dnia w czasie przerwy międzylek­cyjnej Dobrowolskij zaczął rewizję tornistrów uczniowskich. ...Przy drugiej rewizji w klasie znów znalazł u różnych kolegów kilkanaście polskich książek. Dopytując się o ich pochodzenie, stwierdził, że przeważnie krążyły one od jednego czytelnika do drugiego, a gdy pytał czyją, są własnością, prawie zawsze się okazywało, że moją ... Zakazał przynoszenia do szkoły książek nie związanych z lekcją, a mój ojciec został wezwany do szkoły na rozmowę ... Oświadczył ojcu, że opuściłem się w nauce, bo czytam nieodpowiednie książki. Zmniejszył mi stopień z "pilno­ści" na cenzurę kwartalną.

Zygmunt Robakiewicz (absolwent 1904 r.) opowiadał, jak w czasie wizyty w Gimnazjum Praskim (w 189'7 r.) kuratora war­szawskiego okręgu szkolnego A. Apuchtina, powszechnie znie­nawidzonego rusyfikatora szkolnictwa w Królestwie Polskim, za­kpiono z niego: "Jednemu z uczniów carski urzędnik zadał pytanie: - No, powiedz mi, kto mieszka w Petersburgu? Chłopak natychmiast odpowiedział: - Mój wujek - (ogólny śmiech na sa­li)". Robakiewicz pokazywał też "medal" wyrysowany przez uczniów Gimnazjum Praskiego z napisem: "na pamiątkę hanieb­nej działalności Apuchtina".

Jak opowiadali Stanisław Uszyński i Józef Wroński, młodzież Gimnazjum Praskiego protestowała przeciw zarządzeniom ru­syfikacyjnym także na sposób "sztubacki": Do ulubionych środków protestacyjnych należały wybuchy prochu strzelniczego. Rzecz nieszkodliwa i stosunkowo tania. Za kilka groszy (koszt 2-3 bulek) - cały arsenał takich środków wy­buchowych znajdował się w kieszeni sztubackiej. Te petardy - to były kapiszony do zabawkowych blaszanych pistolecików. Na wy­znaczony dzień kilkuset uczniów przynosiło do szkoły kilkanaście tysięcy maleńkich krążków kapiszonowych z cieniutkiego różowe­go papieru i czekało z niecierpliwością, kiedy dzwonek obwieści dużą pauzę. Organizacja tego artyleryjskiego poligonu była zna­komita. Przynajmniej 10-15 malców z pierwszych dwóch klas musiało zanudzać różnymi pytaniami stojącego w środku sali re­kreacyjnej pomocnika wychowawców klas, otaczając go zwartym kołem, by nie mógł się swobodnie poruszać i uważać na salę.

Mikrusy z niezwykłą, gorliwością wykonywali swoje zadanie. Po­mocnikiem wychowawców był wysoki, chuderlawy i spokojny ­nie wadzący nikomu człowiek. Może nawet był rad z tego, że oto­czony przez małych uczniów, nie musiał widzieć, co się dzieje na sali. Zwano go "Minoga". Kiedy już zastępy bojowe znalazły się w sali, natychmiast się zaczynało. Ponieważ uczniowie maszero­wali wolnym krokiem wokół sali, każdy wypuszczał z garści przy­gotowane już kapiszony, kroczący z tyłu gnietli je na gładkiej po­sadzce. Po dwóch minutach piekielnego trzasku powietrze w olbrzymiej sali było szaro- niebieskie. Duszący się od kaszlu "Mi­noga" wybiegał z sali, a tymczasem wpadali woźni i otwierali gwałtownie okna dolne i górne, by oczyścić powietrze. Kontyngent bo­jowców w dalszym ciągu spacerował po sali, udając, że nie wie, co się stało. Zdarzało się, że po takim występie pirotechnicznym wszystkich nas wyrzucano z sali. Nigdy nikogo na wysypywaniu kapiszonów na podłogę nie przyłapano

Jak opowiadali Stanisław Uszyński i Józef Wroński, młodzież gimnazjalna skupiała się w zakonspirowanych "ogniskach" w prywatnych mieszkaniach dla "rozwijania myśli, ducha polsko­ści i buntu". W końcowych latach XIX wieku nie były one jesz­cze powszechne, natomiast:

W pierwszych latach XX wieku zawiązały się wśród uczniów naszego gimnazjum liczne tajne konspiracyjne komplety (5-6 uczniów) nauki historii i literatury ojczystej. Należeli do tych kompletów uczniowie od klasy V wzwyż. Wprowadzano do kom­pletów także inteligentniejszych i bardziej uświadomionych ko­legów z klasy IV, a nawet III. Zbierano się na lekcje w niedziele i niektóre święta lub galówki, wyłącznie w prywatnych mieszka­niach uczniów należących do danego kompletu. Ponieważ w gim­nazjum praskim sporo było kolegów pochodzących z dalszej i bliższej prowincji, którzy mieszkali na stancjach u niektórych profesorów i u osób prywatnych, nie mogli oni tworzyć u siebie kompletów, gdyż lokale ich dość często były wizytowane przez delegowanych z gimnazjum "pedagogów" pod pozorem troski o ich warunki bytowania, nauki itp. Tych kolegów przydzielano do grup działających w mieszkaniach uczniów miejscowych. Za­bronione było, ze zrozumiałych względów, schodzenie się po dwóch Iub całą paczką by nie zwracać uwagi czujnych policjan­tów i tajnych agentów. Schodzili się chłopcy w odstępach co 10-15 minut. Zbiórka taka trwała co najmniej godzinę.

Około roku 1901 zakrzątnęliśmy się w sprawie ułożenia sta­tutu naszej organizacji, co zajęło nam szereg posiedzeń, w któ­rych brali udział: Ludwik Motyka, Stanisław Jurkowski, Wik­tor i Zygmunt Psarscy, Konrad Kulakowski, Roman Pawłowski, Zdzisław Doberski i inni. Owocem był obszerny statut nader drobiazgowo (często naiwnie) omawiający cele, zadania i for­malną stronę organizacji. Nazwy specjalnej organizacja nie miała, nazywała się po prostu "organizacją". Jej cele i zadania to: kształcenie się w polszczyźnie (język, literatura, historia, geografia) i wychowanie etyczne. Organizacja składała się z kółek, liczących po 5-10 członków. Prezesi tych kółek tworzyli za­rząd, którego prezes był prezesem Organizacji. Istniał też, oczy­wiście, urząd skarbnika, zawiadującego funduszem, powstałym z miesięcznych składek.

Wprowadzenie w czyn tych zamierzeń było dalekie od syste­matyczności i dokładności Całe życie organizacji wcielało się w szereg zebrań kółkowych w mieszkaniach prywatnych, na Wilczej Wyspie", a nawet w ogródku wód mineralnych w Ogro­dzie Saskim, gdzie często zabawa i figle przeważały. Organizacja jednak istniała, choć zdawaliśmy sobie sprawę, że praktyka nie odpowiada teorii. Wypracowaliśmy wtedy nowy statut, krótszy, stanowiący w 12 (czy 10) punktach ogólne ramy organizacyjne. Być może nowy statut też nie zapewniałby lepszych rezulta­tów, gdyby nie wdanie się czynnika zewnętrznego. Tym czynni­kiem byli studenci-narodowcy. Już i wcześniej spotykaliśmy się z nimi sporadycznie, a1e decydujące znaczenie miało dopiero po­wstanie ściśle zakonspirowanej organizacji, zwanej "X". Było to nieliczne kółko: Ludwik Motyka, Konrad Kulakowski, Wiktor Psarski, Roman Pawiowski, Marian Horoszewicz, Zdzisław Do­berski i może jeszcze ktoś.

"Iksowe" zebrania bywały: (1) kołka gimnazjalnego, (2) mię­dzyszkolne warszawskie, (3) zjazdowe z Kongresówki, a nawet (4) trójzaborowe. Na zebrania przychodzili zawsze studenci-de­legaci tzw. "Dyrekcji", zakonspirowanej wobec członków orga­nizacji "X". Owa "dyrekcja", jak się później dowiedziałem, była sekcją, studenckiego "Zetu". Najbardziej czynnym delegatem był Stanisław Dobrowolski. Ten niewiele od nas starszy stu­dent, prawdziwie człowiek idei, obdarzony przedziwnym talen­tem organizacyjnym i pedagogicznym, pouczył nas, członków "X", słowem i przykładem, że stworzenie organizacji nie jest jeszcze spełnieniem zadania. Należy ją ciągle poruszać, dźwi­gać, ożywiać, stawiając przed nią, coraz nowe a różnorodne za­dania, słowem, nauczył nas pracować organizacyjnie.

Organizacja zaczęła naprawdę żyć. Urządziliśmy zbiórkę funduszów, która dała poważną kwotę przeszło 100 rubli. Po­zwoliło to: stworzyć własną bibliotekę, znajdującą się w miesz­kaniu Stefana Krasnodębskiego, zakupić znaczną ilość tanich wydawnictw celem rozrzucenia ich wśród ludu; kupiliśmy tak­że hektograf, na którym odbijaliśmy własną gazetkę.

Reakcję uczniów na prześladowania polskości w szkołach w latach 1903-1904 tak wspominali Stanisław Uszyński i Józef Wroński:

Ze strony młodzieży polskiej protesty były coraz ostrzejsze. Już nie zważaliśmy na żadne zakazy, że nie wolno rozmawiać po polsku w gmachu szkolnym, wysuwano różne żądania, wy­pisując je na tablicach w klasach oraz na drzwiach gabinetów dyrektora i inspektora. Młodzież była gotowa na wszystko, choć sypały się kary karceru, a co gorsza - zmniejszano stop­nie ze sprawowania. Trójka a nawet czwórka z "powiedienja" (sprawowania) to był znak, że najmniejsze następne przewinie­nie spowoduje wydanie "wilczego biletu" i pospieszny odjazd z gimnazjum. Toteż uczniowie znajdujący się na liście proskrypcyjnej, za­wczasu zwijali swoje "manatki" i wyjeżdżali w głąb Rosji oraz z powodzeniem instalowali się w prowincjonalnych dziurach po­wiatowych, gdzie były gimnazja filologiczne. Tam przyjmowani byli bardzo serdecznie i traktowani przyjaźnie, gdyż dyrekcja tych szkól i personel nauczycielski z oburzeniem odnosili się do systemu rusyfikacji stosowanej przez rząd carski. Na przykład dyrektor w guberni tambowskiej, przyjmując nowych kandyda­tów z Warszawy do swojej szkoły, wyraził się, iż jest bardzo rad, że może mieć w gimnazjum "pariadocznych ludiej iz Polszy", co znaczy "porządnych, uczciwych ludzi z Polski". Mamy wiadomo­ści zupełnie pewne, że tenże dyrektor zapewnił jednemu z na­szych kolegów gimnazjalnych, istotnie bardzo niezamożnemu, całkowite utrzymanie, zwolnił go z opłat za naukę w szkole i wystarał mu się o korepetycje, za które wpływało emigranto­wi do kieszeni kilkanaście rubli miesięcznie, co na owe czasy, przy bardzo niskich kosztach utrzymania w głębi Rosji stano­wiło wcale pokaźną sumę.